Tharros
Sa bidda de Tharros s’agatat in s’estremidadi meridionali de sa Penisua de su Sinis: fintzas de su IV millenniu primu de Cristu Tharros fiat interessada de fenomenus antropicus importantis. Sa bidda dd’aiat fundada fortzis a sa fini de s'VIII seculu primu de Cristu sa genti fenicia a sus de unu situ innui ddui biviant giai in edadi nuragica.
De s'edadi fenicia non si cannoscit giai nudda de su centru abitau, ma funtis abarradas sceti testimoniantzas funerarias e votivas. Is tumbas a incineratzioni de Capu S. Mracu e de su situ de Santu'Anni de Sinis fiant cannotas giai de s’ottucentus; de atra pati, is materialis prus antigus chi cumponiant su tophet, su tipicu santuariu feniciu-punicu chi abarraiat abetu cun a intru urnas chi arragolliant su chinisu de is pipius e de is animais sacrificaus e is stelis, lapidas cun su simbulu o s’imagini de sa divinidadi, si faint bii unu santuariu giai ativu me in su VII seculu primu de Cristu.
In sa segunda metadi de su VI seculu, candu cambiamentus meda, e non sceti in Sardigna, fiant stetius potaus de sa politica espansionistica de Cartagini, Tharros non c'arrannescit a si difendi de sa citadi africana. De imoni a innantis comintzat sa monumentalizatzioni de sa citadi, cun sa costrutzioni de domus meda, de su tempiu monumentali e “de is mesu colonnas doricas”, e de s'imponenti muru fortificau chi difendit sa citadi de is atacus chi beniant de terra; su tophet, chi imoni s'agatat a intru de su muru, sighit cun s’atividadi sua; a ponenti de issu, nascit a sa fini de su V sec. primu de Cristu una importanti zona artigianali, innui triballant specialmenti maistus ferreris. De s'edadi punica funtis is tumbas "a camera" scavadas in s'arroca de Capu S. Mracu e, prus a nord, acanta de sa bidda noa de Santu'Anni de Sinis. Custas, cumpostas de una sabighedda in s'intrada, cun a intru una scaba, e unu aposentu sepolcrali semplici semplici, giadiant arriparu a is motus, meda botas interraus cun corredus arricus. Benint propriu de custas tumbas medas de is repertus chi oi s'agatant me in is prus importantis museus sadrus, italianus e strangius.
A comintzai de sa conquista romana de sa Sardigna ( 238 primu de Cristu), initziat unu processu de cambiamentu chi at a teni cumpimentu sceti in edadi imperiali.
De s'edadi Republicana ( II seculu primu de Cristu) fait pati sa sistematzioni noa de is fortificatzionis de Murru Mannu, innui funtis stetias aciuntas predas mannas de basaltu e unu muru de "controscarpa" chi inghiriat unu fossu largu e profundu. Po is logus de pregadoria, de arragodai est cussu chi narant “tempietto K” (II seculu primu de Cristu ).
Est in edadi imperiali chi sa citadi cannoscit su numeru prus mannu de cambiamentus. Sa bidda arricit una sistematzioni noa: in su II seculu a pustis de Cristu is caminus benint impredaus cun basaltu, cun unu sistema de coras cumplessu chi srebiat po ghetai a mari is iscarrigus. In custu momentu benint costruias meda domus publicas monumentalis, comenti is tres impiantus termalis e una domu chi cuddu chi dd'aiat agatada dd'aiat tzarriada “castellum aquae”, poita fiat possibili unu collegamantu cun su cunduttu. Cantu a is areas funerarias, custas cumparint prus mannas de s'antigoriu; is necropolis punicas de Capu S. Mracu e de Santu'Anni sighint a essi usadas, su in prus me in is primus seculus de sa conquista romana, ma si ndi poit bii prus de una espansioni: sa prima chi ocupat totu su istmu e su cantoni ocidentali de is cucurus de Santu'Anni e de Murru Mannu, sa segunda, spostendisì fachi a intru, cun importantis testimoniantzas puru me in s'area innui, in su V seculu a pustis de Cristu, iat a essi nascia sa cresia de Santu'Anni.
In edadi paleocristiana e atu-medievali is principalis edificius romanus, specialmenti is termas, funtis torradas a assentai. Si fait una lastima ca is istruturas antigas siant stetias lassadas a impredii, po totu custus seculus, chi ant conditzionau meda su studiu de custu tempus de sa storia de Tharros.
Scideus chi Tharros est mota a bellu a bellu a pustis de is incursionis de is Morus, e chi sa popolatzioni est sparessia su propiu a pagu a pagu, mancai sa domu de s'obispu siat abarrada ancora po meda tempus in sa citadi. Sceti in su XI seculu, precisamenti in su 1071, sa domu de s'obispu est spostada in Aristanis.
Is utimas cricas fatas in sa necropoli meridionali de Tharros.
A pustis de prus de unu seculu, in su 2001 funtis comintzadas is cricas noas in sa necropoli meridionali, cannota poita s'iat torrau, in su Ottucentus, is nominaus orus de Tharros.
Su situ funerariu, usau de sa comunidadi de Tharros de su tempus feniciu fintzas a cussu romanu, est fattu de struturas scavadas in s’arroca, de cussas semplicis cun unu fossu o de cussas cumpostas de unu aposentu a suta de terra, precediu de una sbighedda cun una scaba. Is iscavus, chi funtis guidaus de s'Universidadi de Bologna cun sa Soprintendentza Archeologica e s'Universidadi de Casteddu, s'ant torrau patis de s'antiga area funeraria, mancai fessint stetias giai furadas in s'ottucentus importantis testimoniantzas de is arricus corredus e de is ritus funerarius, specialmenti de edadi punica.
Funtis stetius agataus materialis meda de ceramica, a botas intrenus, contramazinas, prendas e ogetus triballaus a manu po unu impreu rituali o praticu chi, dopu chi at a essi studiau e assentau, at a essi espostu in su Museu civicu de Crabas.
S'area de sa necropoli, chi at a essi studiada me in is annus chi benint, dda ant torrai a poni a postu po is visitadoris su primu possibili.